Een oudere persoon, soms nonagenarian, die “mama” fluistert in een gang van een EHPAD of midden in de nacht, uit geen caprice. Dit gedrag, dat zowel bij mensen met de ziekte van Alzheimer als bij ouderen zonder dementiediagnose wordt waargenomen, is het resultaat van een specifiek psychisch mechanisme: de terugkeer naar de primaire hechtingsfiguur wanneer de hersenen hun temporele en relationele referentiekaders verliezen.
Begrijpen waarom ouderen emotioneel naar hun moeder roepen, veronderstelt dat we het onderscheid maken tussen wat neurologisch, affectief geheugen en de dagelijkse levenscontext betreft.
Primaire hechting en emotioneel geheugen bij de oudere persoon
De hechtingstheorie, geformuleerd door psychiater John Bowlby, beschrijft een biologische band tussen het kind en zijn veiligheidsfiguur (meestal de moeder). Deze band verdwijnt niet met de leeftijd. Hij gaat in de wachtstand, gemaskeerd door de cognitieve vermogens die de volwassene in staat stellen om zijn angst zelfstandig te beheersen.
Wanneer deze vermogens afnemen, door veroudering van de hersenen of een neurodegeneratieve ziekte, wordt het hechtingssysteem opnieuw geactiveerd. De persoon zoekt dan instinctief de aanwezigheid die in zijn vroege jaren absolute veiligheid vertegenwoordigde. Het woord “mama” is geen oproep aan een levend of overleden persoon: het is een verzoek om troost gecodeerd in het emotionele geheugen.
Verschillende elementen verklaren waarom de redenen waarom een oudere persoon zijn moeder roept verder gaan dan de simpele nostalgische herinnering. Het procedurele en affectieve geheugen (dat van de sensaties, emoties, en vroeg geleerde gebaren) blijft veel langer bestaan dan het episodische geheugen, dat van recente feiten. Een Alzheimer-patiënt die zijn volwassen kinderen niet meer herkent, kan nog steeds de emotionele indruk van de moederlijke band voelen.
Ziekte van Alzheimer en cognitieve stoornissen: wanneer taal zich beperkt tot de oproep
Bij mensen met dementie vorderen de taalstoornissen in fasen. De woordenschat neemt af, de syntaxis vereenvoudigt, en de woorden die overblijven zijn die met de sterkste emotionele lading. “Mama” is een van de laatste woorden die uit de verbale repertoire verdwijnen.
De hersenen behouden dus de affectieve sporen van de moederlijke band lang nadat ze het geheugen van gebeurtenissen zijn kwijtgeraakt. Emotionele herinneringen, verankerd in hersenstructuren die verschillend zijn van die welke feitelijk geheugen beheren, blijven bestaan terwijl de herinnering aan recente feiten geleidelijk vervaagt.
Wat de oproep uitdrukt voorbij het woord
Deze oproepen te reduceren tot een “symptoom van dementie” zou een vergissing zijn. De categorie van “verstoring van het gedrag” beschrijft het effect op de omgeving, niet de functie van het gedrag voor de persoon zelf. Achter het woord “mama” coëxisteren verschillende toestanden:
- Een tijdelijke desoriëntatie: de persoon weet niet meer hoe oud hij is en ziet zichzelf als een kind dat bescherming nodig heeft.
- Een angst gerelateerd aan de omgeving: geluid, duisternis, verandering van kamer of afwezigheid van een bekend gezicht roept een gevoel van onveiligheid op dat alleen de reflex van oproep kan uitdrukken.
- Een slecht geïdentificeerde fysieke pijn: wanneer de taal niet meer in staat is om pijn te beschrijven, keert het lichaam terug naar het meest archaïsche signaal, de oproep aan de moeder.
- Een gevoel van machteloosheid tegenover het verlies van autonomie, versterkt door sociale isolatie of eenzaamheid in een instelling.
In de palliatieve zorg bevestigen getuigenissen verzameld in ziekenhuizen en hospices dat de naam “mama” naar voren komt als een terugkerend motief van emotionele oproep, zelfs bij zeer oude patiënten. Deze vaststelling verschuift de verklaring van alleen het domein van dementie naar dat van de terugkeer naar de primaire veiligheidsfiguur, een mechanisme dat ook door mensen zonder specifieke cognitieve diagnose wordt gedeeld.
Isolatie en eenzaamheid: een onderschatte versterker
Recente onderzoeken naar eenzaamheid bij oudere volwassenen bieden een bredere verklaringskader dan alleen de moederlijke nostalgie. Chronische sociale isolatie verergert de oproepgedragingen, of het nu gaat om herhaalde telefoontjes naar kinderen of schreeuwen naar het zorgpersoneel.
In instellingen zijn de voortdurende oproepen niet alleen een individueel probleem. De professionele literatuur benadrukt dat ze ook het personeel en de andere bewoners uitputten, wat een vicieuze cirkel creëert: de persoon die roept ontvangt steeds kortere of gefrustreerdere antwoorden, wat zijn angst en de frequentie van zijn oproepen versterkt.
De rol van ritme in de communicatie
Gestructureerde gespreksprogramma’s voor mensen met dementie benadrukken nu het goede communicatieritme, niet alleen de frequentie. Regelmaat herstelt een minimaal tijdskader voor een persoon die zijn referentiekaders heeft verloren. Een voorspelbare uitwisseling, op een stabiele tijd, biedt een verankering die sporadische en willekeurige contacten niet kunnen bieden.
Reageren op de emotie in plaats van de spraak te corrigeren
Zeggen “Mama is al lang dood” tegen iemand die zijn moeder roept, veroorzaakt bij elke herhaling een nieuw rouwproces. De hersenen van iemand met dementie onthouden de feitelijke informatie niet, maar registreren perfect de emotionele nood die door de aankondiging wordt veroorzaakt. De persoon zal de zin vergeten, maar niet de pijn die hij heeft gevoeld.
De emotionele validatie bestaat uit het verwelkomen van het uitgesproken gevoel zonder het tegen te spreken. Tegenover een ouder die zijn moeder roept, erkent een passende reactie de onderliggende behoefte: “Je denkt aan je mama, ze was heel belangrijk voor je.” Deze formulering bevestigt niet dat de moeder nog leeft, maar dwingt ook geen realiteitsherinnering af die de persoon niet kan integreren.
Enkele principes begeleiden deze benadering:
- Valideer de emotie voordat u probeert af te leiden of te heroriënteren naar het heden.
- Gebruik een rustige stem en een zachte fysieke aanraking (hand op de schouder) om het gevoel van veiligheid dat gezocht wordt te reproduceren.
- Observeer wat aan de oproep voorafgaat (verandering van omgeving, pijn, tijd van de dag) om de werkelijke trigger te identificeren en daar concreet op te reageren.
De oproep aan de moeder door een oudere persoon is noch een letterlijke terugkeer naar de kindertijd, noch een teken dat de relatie met de huidige naasten is mislukt. Het is de laatste beschikbare taal om een behoefte aan veiligheid uit te drukken wanneer alle andere codes door de ziekte of de leeftijd zijn gewist. Dit woord verwelkomen als een signaal in plaats van als een probleem dat opgelost moet worden, verandert de kwaliteit van de begeleiding, zowel voor de persoon als voor zijn omgeving.
